بنا بر نظريه محاسباتي ذهن (به اختصار ن.م.ذ ) افكار سمبل هاي مركبي اند كه هم ويژگي هاي نحوي و هم ويژگي هاي دلالت شناختي دارند. سمبل هاي زباني مركبي مانند «فودور با حال است» متشكل از سمبل هاي پايه اي مانند «فودور». به همين ترتيب، بنابر ن.م.ذ، اين فكر كه فودور باحال است سمبلي مركب است كه از سمبل هاي پايه تشكيل يافته است.
فكر كردن- دستكاري و تغيير افكار- به وسيله فرآيندي به دست مي آيد كه گرچه تنها به ويژگي هاي نحوي افكار موجود حساس است، اما در جهت حفظ ويژگي هاي دلالت شناختي آنها است. به بيان ديگر، تفكر محاسبه است. ن.م.ذ براي عقلاني بودن افكار گزارشي ارائه مي كند؛ اكنون به سه مزيت ديگر از ن.م.ذ به اختصار اشاره مي كنم.
1- ديديم كه بنا بر ن.م.ذ، تفكر محاسبه است. و مي دانيم كه محاسبه كاري ممكن است، چرا كه كامپيوترها {ماشينهاي محاسب}- كه مي توان در اتاق يا در كتاب خانه آنها را يافت- دقيقاً همين كار محاسبه را انجام ميدهند. در نتيجه، وجود كامپيوترها حمايت كم و بيش خوبي از ن.م.ذ به عمل مي آورد، چرا كه نشان مي دهد حداقل برخي از ساختارهاي فيزيكي توان اجراي محاسبه را دارند.
2- ديديم كه حالات ذهني مي توانند داراي تحقق چندگانه باشند. اگر حالات ذهني حالات محاسباتي اند، آنگاه حالات محاسباتي بايد داراي تحقق چندگانه باشند. اشاره كرديم كه حالات و فرآيندهاي محاسباتي البته مي توانند داراي تحقق چندگانه باشند. به بيان ديگر، ن.م.ذ مي تواند تحقق پذيري چندگانه حالات ذهني را توضيح دهد.
3- ن.م.ذ نيازمند آن است كه افكار سمبل هايي مركب باشند. به بيان دقيق تر، سمبل هاي مركب داراي ساختار هستند. يعني متشكل از سمبل هايي پايه اند كه به صورتي معين و خاص آرايش يافته اند. گرچه هر دو سمبل مركب «جورج رابين را كتك زد» و «رابين جورج را كتك زد» دقيقاً از سمبل هاي پايه يكساني تشكيل شده اند، اما آنها دو سمبل مركب كاملاً مجزايند. آنچه اين دو را متفاوت مي كند نحوه آرايش سمبل هاي است. اين دو سمبل مجزايند چرا كه ساختارهاي مجزايي دارند. اثبات آن كه افكار داراي ساختار هستند براي اثبات درستي ن.م.ذ كافي نيست: شايد افكار داراي ساختار باشند، اما تفكر محاسبه نباشد. اما نشان دادن ساختارمندي افكار مي تواند به صورت قابل ملاحظه اي پيش برنده اين ادعا باشد كه ذهن كامپيوتر است.
مشكلات نظريه محاسباتي ذهن
1- فرآيندهاي محاسباتي در راستاي حفظ ويژگي هاي دلالت شناختي سمبل ها موجود هستند. {اما اصولاً} چگونه سمبلها ويژگي هاي دلالت شناختي خود را كسب مي كنند؟ در يك كامپيوتر معمولي يك سمبل ويژگي هاي دلالت شناختي اش را از ما كسب مي كند. قصد و نيت من در به كار بردن «فودور» دال بر فيلسوف آمريكايي و نه رمان نويس روسي است كه معين مي كند سمبل «فودور» در اين جا دلالت بر نويسنده بخش مندي ذهن دارد و نه نويسنده برادران كارامازوف.
تاكنون ديديم كه سمبل هاي كامپيوترهاي عادي ويژگي هاي دلالت شناختي خود را از قصد و نيت ما انسان هايي كه آن كامپيوترها را به كار مي بريم، مي گيرند. اما سمبل هاي ذهني انسان ها از كجا ويژگي هاي دلالت شناختي خود را كسب مي كنند؟ در نگاهي كلي به نظر دو گزينه موجود است. سمبل هاي ذهني به نحوي ويژگي هاي دلالت شناختي خود را از يكديگر مي گيرند، و به واسطه ارتباط خاص و معيني كه با اشياء بيرون از ذهن دارند اين ويژگي ها را كسب مي كنند. هيچ يك از اين دو امكان فارغ از مشكلات خاص خود نيست.
2- اگر تفكر محاسبه است، آنگاه هرچيزي كه صورت و شكل درستي از محاسبه را به اجرا بگذارد متفكر است. داستانهايي كه در آن تمام وجوه محاسباتي در حال اجرا هستند، اما با اين حال تفكر (مربوطي) وجود ندارد.
3- مشكل ديگر براي ن.م.ذ وجود گزارشي رقيب براي فرآيندهاي ذهني است كه از آن با نام «اتصال گرايي» نام ميبرند.
4- نهايتاً آن كه اصلاً روشن نيست چگونه ن.م.ذ مي خواهد آگاهي را توضيح دهد. بسياري مردم چنين شهودي دارند كه كامپيوتر مي تواند تمام محاسبات درست و مربوط را انجام دهد، اما با اين حال داراي آگاهي نيست. بنابر ن.م.ذ افكار سمبل هاي مركبي هستند متشكل از سمبل هاي پايه كه با آرايشي خاص چيده شده اند. به عبارت ديگر، افكار داراي ساختار هستند. اجازه دهيد كار را با بررسي زبان هاي عمومي مثل فارسي آغاز كنيم. جمله «جورج رابين را كتك زد» را در نظر بگيريد. اگر اين جمله معنادار باشد، آنگاه اين جمله نيز كه محصول تعويض دو نام خاص در جمله اصلي است، معنادار خواهد بود: «رابين جورج را كتك زد». بدين ترتيب خصلتي از زبان كه با آن سروكار داريم «نظام بندي» ناميده مي شود. تنها زماني تضمين خواهد داشت كه جملات زبان داراي ساختار باشند.
يكي ديگر از وجوه چشمگير زبان هاي عمومي زايايي است. زبان هايي زايا هستند كه در آنها بتوانيم جملات معنادار جديدي را از روي جملات قبلي، يا بخشي از جملات قبلي، بسازيم. به عنوان نمونه، از جمله «جورج كوتاه قد است» و «جورج بي مزه است» مي توان جمله جديد «جورج كوتاه قد است و جورج بي مزه است» را به دست آورد. مجدداً فرض كنيد كه زباني بدون ساختار داريم. اين زبان ممكن است داراي سمبلي پايه باشد. اما هيچ تضميني وجود ندارد كه اين زبان شامل سمبلي است با معناي «جورج كوتاه قد است و جورج بي مزه است».
بنابراين نظام مندي و زايايي نيازمند آن است كه زبان داراي ساختار باشد. نتيجه مشابهي درباره افكار مي توان گرفت: افكار داراي ساختارند. به آن معنا كه افكار ساخته شده از سمبل هايي پايه اند كه در ساختارهايي پيچيده تر آرايش يافته اند.
بنابراين افكار، از وجوه مهمي، شبيه زبان اند. به بيان ديگر، ما به يك زبان فكر مي كنيم. اين ايده عموماً فرضيه «زبان فكر» ناميده مي شود. استدلال فودور آن است كه زباني كه ما به آن تفكر مي كنيم يك زبان عمومي، از سنخ زبان هايي كه با آن سخن مي گوييم، نيست. دليل او آن است كه نه كودكان كم سن و سال و نه پستانداران غيرانسان نمي توانند تكلم كنند، اما نامعقول به نظر مي رسد اگر بگوييم آنها نمي توانند فكر كنند. اين زبان ويژه گاهي اوقات «زبان ذهن» (mentalese) ناميده مي شود تا از زبان هاي عمومي اي مانند فارسي جدا شود. برخي ديگر از فلاسفه عليه اين نگاه استدلال كرده اند. استدلال آنها آن است كه ما حقيقتاً به يكي از زبان هاي عمومي فكر مي كنيم. بنا بر راي آنان، ما زندگي را با نسخه اي بدوي از زبان ذهن آغاز مي كنيم، اما از هنگامي كه تكلم به يك زبان عمومي را فرا مي گيريم زبان ذهن را كنار گذاشته و (في المثل) به فارسي فكر مي كنيم.
آنچه درباره نظام مندي و زايايي افكار مهم است آن است كه اين دو خصيصه اين فرض را كه افكار سمبل هايي مركب و ساختارمند هستند، معقول مي سازد. و اين دقيقاٌ همان چيزي است كه ن.م.ذ نياز دارد. البته ن.م.ذ به چيزي بيش از صرف سمبل هاي ساختار يافته نياز دارد- نيازمند فرآيندهايي است كه در آنها اين سمبل ها صرفاٌ براساس ويژگي هاي نحويشان تشخيص داده شده و دست كاري شوند، به نحوي كه اين امور حافظ ويژگي هاي دلالت شناختي آنها نيز باشد. با اين حال، معقوليت فرضيه زبان فكر به ميزان قابل ملاحظه اي ن.م.ذ را تاييد مي كند.
اگر ن.م.ذ صحيح باشد، حالات و فرآيندهاي ذهني مي توانند علي الاصول توسط كامپيوتر ديجيتال متحقق شوند. يعني كامپيوتر ديجيتال مي تواند ذهن داشته باشد. اين ايده شالوده برنامه تحقيقاتي را موسوم به هوش مصنوعي قوي (يا AI قوي) تشكيل مي دهد. هدف از برنامه هوش مصنوعي قوي بسط برنامه هايي است كه كامپيوترهاي ديجيتالي كه آن برنامه ها را اجرا مي كنند داراي ذهن- در معناي تحت اللفظي و به صورتي كاملاٌ واقعي- شوند.
بنابراين اگر ن.م.ذ صحيح باشد، آنگاه هوش مصنوعي قوي ممكن است. عكس قضيه نيز چنين است: اگر هوش مصنوعي قوي ناممكن باشد، آنگاه ن.م.ذ نادرست است. جان سرل فيلسوف معاصر آمريكايي آزمايش فكري اي طرح كرده است كه ظاهراٌ نشان مي دهد هوش مصنوعي قوي ناممكن است و در نتيجه ن.م.ذ نادرست است. به دلايلي كه به زودي روشن خواهد شد، آزمايش فكري سرل «اتاق چيني» ناميده مي شود.
اتاق چيني
سرل به زبان انگليسي سخن مي گويد، اما حتي يك كلمه هم چيني نمي فهمد. سرل تصور مي كند كه درون اتاقي نشسته است («اتاق چيني») و سه مجموعه از كاراكترهاي چيني همراه با يك مجموعه از دستورالعمل هاي انگليسي دريافت ميكند. دستور العمل ها به او مي گويد كه چگونه در سه مجموعه از كاراكترهاي چيني دست كاري كند تا به مجموعه ديگري از كاراكترهاي چيني دست يابد. پيروي كردن از دستورالعمل ها بسيار دشوار است. از آنجا كه سرل نمي تواند چيني بخواند او بايد به زحمت بسيار كاراكترهاي چيني را صرفاً براساس شكلشان تشخيص دهد. پس از تلاش هاي بسيار، سرانجام سرل موفق مي شود مجموعه چهارم از كاراكترهاي چيني را به دست آورده و به مردمي كه بيرون اتاق منتظر هستند، بدهد.
{اكنون} معلوم مي شود كه اين سه مجموعه از كاراكترهاي چيني به ترتيب عبارت بوده اند از يك داستان ساده (به زبان چيني)، اطلاعاتي عمومي درباره تنظيمات داستان (به چيني) و يك مجموعه از سوالات درباره داستان (به چيني). دستورالعمل هاي انگليسي در حكم برنامه كامپيوترند، و سرل خود در حكم كامپيوتر است. زحمات زيادي كه او در پيروي از دستورالعمل ها كشيد، در حكم اجراي برنامه توسط كامپيوتر است و مجموعه كاراكترهاي چيني كه او توليد كرد، پاسخي معقول به سوالات در باب داستان اند.
به نظر كاملاً آشكار مي رسد كه سرل داستان چيني را متوجه نشده است. وضعيت سرل در اتاق چيني را با وضعيتي مقايسه كنيد كه در آن از سرل خواسته مي شود يك داستان انگليسي را بخواند. سرل داستان انگليسي را مي فهمد، اما داستان چيني را خير. اكنون اين نتيجه حاصل مي شود كه هوش مصنوعي قوي با مشكلات بزرگي روبه رو است. چرا كه بنابر هوش مصنوعي قوي، كامپيوتري كه به طرزي درست برنامه ريزي شده مي تواند داستان هاي ساده را بفهمد. آنچه سرل آشكارا نشان داده آن است كه پيروي از برنامه كامپيوتري براي فهميدن {داستان} ناكافي است. سرل از برنامه به دقت هرچه تمام تر پيروي كرده است، اما هيچ سرنخي مبني بر آن كه داستان درباره چيست، نداشته است. اگر چنين چيزي درست باشد، ن.م.ذ با مشكلاتي روبه رو است. چرا كه همان گونه كه ديديم اگر هوش مصنوعي قوي ناممكن باشد، آنگاه ن.م.ذ نادرست است.
تاكنون ديديم كه مثال اتاق چيني اين شهود را كه هوش مصنوعي قوي ناممكن است، تقويت مي كند. سرل آزمايش فكري اتاق چيني را با استدلال زير پيگيري مي كند:
1- برنامه ها صوري (نحوي) هستند.
2- ذهن ها داراي محتوا هستند (محتواي دلالت شناسانه)
3- نحو نه با دلالت شناسي داراي اين هماني است و نه به خودي خود براي آن كافي است.
در نتيجه
4- برنامه ها نه براي اذهان كافي هستند و نه با آنها داراي اين هماني اند؛ به عبارتي هوش مصنوعي قوي نادرست است. (سرل 1991، ص 526)
نكته سرل آن است كه فهم داستان مشتمل است بر دانستن آن كه هر كدام از سمبل هاي مختلف (كلمات) به چه معني اند. و اين يعني فهم داستان مشتمل است بر بدست آوردن ويژگي هاي دلالت شناختي سمبل هاي داستان. آشكارا زماني كه سرل در اتاق چيني است، ويژگي هاي دلالت شناختي سمبل هاي مربوطه را به دست نمي آورد. او تنها از شكل سمبلها آگاه است؛ يعني او تنها نسبت به ويژگي هاي نحوي آنها آگاهي دارد. سرل نتيجه مي گيرد از آنجا كه همه سيستم هاي كامپيوتري تنها به ويژگي هاي نحوي حساس هستند، و هيچ كامپيوتري نيست كه از ويژگي هاي دلالت شناختي مربوطه نيز آگاهي داشته باشد، لذا هيچ كامپيوتري قادر به فهم يك داستان نيست.
استدلال اتاق چيني بحث هاي فراواني را ايجاد كرده است. فودور (فودور b 1980) در باب اهميت دلالت شناسي با سرل هم داستان است. اما برخلاف سرل، فودور فكر مي كند كه مي شود سمبل هاي كامپيوتر ويژگي هاي دلالت شناختي داشته باشند. بنابر نظر فودور، سمبل «كوه اورست» به كوهي خاص كه در مرز ميان نپال و تبت قرار گرفته ارجاع دارد؛ چرا كه اتصالي مناسب ميان آن كوه و اين سمبل وجود دارد. با اين حال توجه داشته باشيد كه حضور يا عدم چنين اتصال مناسبي براي سرل، زماني كه او در اتاق چيني قرار گرفته است، آشكار نيست. همه آنچه سرل مي داند شكل سمبل هايي است كه پيش روي او است.
سرل نه مي داند كه سمبل به صورتي مناسب به كوه اورست اتصال يافته است، و نه مي داند كه «xyz»به معناي كوه اورست است. در نتيجه، سرل داستان را نخواهد فهميد. به بيان ديگر، حتي اگر سمبل ها داراي{ويژگي هاي} دلالت شناختي باشند هم سرل داستان را نخواهد فهميد. در واقع فهم داستان- در كنار ساير امور- به معناي بودن در يك حالت آگاهانه خاص است.
هنگامي كه سرل داستاني را كه به انگليسي نوشته شده است مي خواند، از معناي آن آگاه است؛ اما هنگامي كه داستاني چيني را درون اتاق چيني «پردازش مي كند»، از معناي آن آگاه نيست. از اين نكته چنين بر مي آيد كه تمايز اصلي ميان سرل در زماني كه يك داستان چيني را پردازش مي كند و سرل در زماني كه داستاني انگليسي را مي خواند تمايزي در آگاهي است: تنها در موقعيت دوم است كه سرل نسبت به محتواي داستان آگاهي دارد. از اين امر چنين نتيجه مي شود كه داستان و تنظيمات اتاق چيني براي {كسب} آگاهي هوشيارانه نسبت به معناي داستان ناكافي است. از اين نتيجه، امري مهم استنتاج مي شود. فعاليت هايي كه سرل در اتاق چيني انجام مي دهد فعاليت هاي محاسباتي محض است. در نتيجه، اگر تنظيمات و داستان اتاق چيني براي {كسب} آگاهي هوشيارانه نسبت به معناي داستان ناكافي است. آنگاه محاسبات براي {كسب} آگاهي هوشيارانه نسبت به معناي داستان ناكافي است. و به نظر مي رسد كه مي توان اين نتيجه را تعميم داد: محاسبه براي آگاهي ناكافي است.
نتيجه اي كه از آزمايش فكري اتاق چيني گرفتيم آن است كه محاسبه براي آگاهي ناكافي است. اما نمي توانيم از اين آزمايش فكري نتيجه كاملاً مجزاي ديگري را بگيريم كه بنا بر آن محاسبه براي هوش نيز ناكافي است. استدلال سرل اين ادعاي هوش مصنوعي قوي را كه كامپيوتر به درستي برنامه ريزي شده مي تواند هوشمندانه نسبت به يك داستان پاسخ دهد، دست نخورده باقي مي گذارد. اين كه سرل نسبت به معناي داستان داراي آگاهي هوشيارانه نيست، نشان نميهد كه پردازش هوشمندانه اما غير آگاهانه داستان در حال وقوع هست {يا نيست}.
